Οι ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες υγείας: η μεγάλη πρόκληση του σύγχρονου κόσμου της εργασίας
Η 28η Απριλίου, η οποία έχει καθιερωθεί διεθνώς ως η Παγκόσμια Ημέρα Ασφάλειας και Υγείας στην Εργασία, αποτελεί μια ημέρα ιδιαίτερου συμβολισμού αλλά και ουσιαστικού προβληματισμού για κυβερνήσεις, εργοδοτικές οργανώσεις, εργαζομένους, επιστημονικούς φορείς και επαγγελματίες της Ασφάλειας και της Υγείας. Η ημέρα αυτή υπενθυμίζει με έμφαση ότι η προστασία της ζωής, της υγείας και της ευημερίας των εργαζομένων δεν αποτελεί απλώς νομική υποχρέωση των εργοδοτών, αλλά θεμελιώδη κοινωνική ευθύνη, στρατηγική προτεραιότητα και βασικό δείκτη πολιτισμού κάθε σύγχρονης κοινωνίας.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά το γεγονός ότι ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός για την Ασφάλεια και την Υγεία στην Εργασία, (EU-OSHA), έχει αφιερώσει την τρέχουσα διετία 2026–2027 στους ψυχοκοινωνικούς βλαπτικούς παράγοντες υγείας στην εργασία, αναγνωρίζοντας ότι το εργασιακό άγχος, η ψυχολογική πίεση, η εργασιακή ανασφάλεια, η βία και η παρενόχληση στον χώρο εργασίας, η υπερεντατικοποίηση της εργασίας, καθώς και οι νέες μορφές πίεσης που προκύπτουν από την ψηφιοποίηση και τη ραγδαία τεχνολογική μετάβαση, συνιστούν πλέον μία από τις σοβαρότερες απειλές για την επαγγελματική υγεία και ευημερία.
Η αναφορά στους ψυχοκοινωνικούς βλαπτικούς παράγοντες είναι σήμερα πιο επίκαιρη από ποτέ, καθώς ο ίδιος ο τρόπος εργασίας έχει μετασχηματιστεί ριζικά. Η παραδοσιακή εργασία με φυσική παρουσία στον χώρο εργασίας συνυπάρχει πλέον με νέα μοντέλα απασχόλησης, όπως η τηλεργασία, η υβριδική εργασία, οι ευέλικτες μορφές απασχόλησης, η εργασία μέσω ψηφιακών πλατφορμών, η διασυνοριακή εξ αποστάσεως συνεργασία, αλλά και η ολοένα αυξανόμενη ενσωμάτωση της Τεχνητής Νοημοσύνης, των αυτοματισμών και των συστημάτων ψηφιακής παρακολούθησης στην καθημερινή εργασιακή πραγματικότητα. Παρότι οι εξελίξεις αυτές δημιουργούν σημαντικές ευκαιρίες για παραγωγικότητα, καινοτομία και ευελιξία, παράλληλα γεννούν νέες μορφές επιβάρυνσης: απομόνωση, θόλωση των ορίων μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής, αίσθηση συνεχούς διαθεσιμότητας, ψηφιακή κόπωση, εντεινόμενη πίεση για απόδοση και ανασφάλεια απέναντι στις τεχνολογικές αλλαγές. Πρόκειται για ένα νέο εργασιακό περιβάλλον στο οποίο οι κίνδυνοι για την ψυχική υγεία είναι συχνά αόρατοι, αλλά απολύτως πραγματικοί.
Την ίδια στιγμή, η διεθνής επιστημονική κοινότητα κρούει τον κώδωνα του κινδύνου. Σύμφωνα με πρόσφατη έκθεση της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας (ILO), του ΟΗΕ, περισσότεροι από 840.000 άνθρωποι χάνουν τη ζωή τους κάθε χρόνο εξαιτίας επιπτώσεων στην υγεία που σχετίζονται άμεσα με ψυχοκοινωνικούς κινδύνους στην εργασία. Στους παράγοντες αυτούς περιλαμβάνονται οι υπερβολικά πολλές ώρες εργασίας, η εργασιακή ανασφάλεια, η ανισορροπία μεταξύ απαιτήσεων και διαθέσιμων πόρων, η αίσθηση μειωμένου ελέγχου επί της εργασίας, η ανεπαρκής αναγνώριση της προσπάθειας, καθώς και φαινόμενα εργασιακού εκφοβισμού, βίας και παρενόχλησης.
Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι το εύρημα ότι περίπου 35% των εργαζομένων παγκοσμίως εργάζεται πέραν των 48 ωρών εβδομαδιαίως, ενώ η συστηματική εργασία 55 ωρών ή περισσότερο ανά εβδομάδα συνδέεται με σημαντικά αυξημένο κίνδυνο εγκεφαλικού επεισοδίου και θανάτου από ισχαιμική καρδιοπάθεια. Ταυτόχρονα, η παρατεταμένη έκθεση σε χρόνιο εργασιακό στρες συνδέεται με κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές, επαγγελματική εξουθένωση (burnout), διαταραχές ύπνου, χρόνια κόπωση, εξασθένηση της γνωστικής λειτουργίας και συνολική υποβάθμιση της ποιότητας ζωής.
Σε αυτό το νέο περιβάλλον, η Ασφάλεια και Υγεία στην Εργασία αποκτά ευρύτερο περιεχόμενο. Δεν αφορά πλέον αποκλειστικά την πρόληψη ατυχημάτων, τη διαχείριση φυσικών κινδύνων ή τον έλεγχο έκθεσης σε χημικούς και βιολογικούς παράγοντες. Περιλαμβάνει πλέον ουσιαστικά και την προστασία της ψυχικής υγείας, της συναισθηματικής ανθεκτικότητας, της οργανωσιακής δικαιοσύνης, της εργασιακής αξιοπρέπειας και της συνολικής ευημερίας του ανθρώπου στην εργασία.
Για τις σύγχρονες επιχειρήσεις, η διαχείριση των ψυχοκοινωνικών κινδύνων δεν αποτελεί μια θεωρητική ή δευτερεύουσα υποχρέωση. Αποτελεί στρατηγική αναγκαιότητα. Η ενσωμάτωση της αξιολόγησης ψυχοκοινωνικών κινδύνων στη Γραπτή Εκτίμηση Κινδύνων, η ανάπτυξη πολιτικών πρόληψης της επαγγελματικής εξουθένωσης (burnout), η δημιουργία υγιούς οργανωσιακήςκουλτούρας, η ενίσχυση της ηγεσίας με ανθρωποκεντρική προσέγγιση και η αξιοποίηση της τεχνολογίας – συμπεριλαμβανομένης της Τεχνητής Νοημοσύνης – για την έγκαιρη αναγνώριση δεικτών ψυχολογικής επιβάρυνσης, αποτελούν πλέον αναπόσπαστο μέρος ενός σύγχρονου και αποτελεσματικού συστήματος διαχείρισης Ασφάλειας και Υγείας.
Οι σύγχρονες μορφές εργασίας σηματοδοτούν μια ουσιαστική εξέλιξη στον τομέα της Ασφάλειας και Υγείας στην Εργασία και παραπέμπουν σε μετάβαση από την παραδοσιακή προστασία απέναντι στους φυσικούς κινδύνους, προς μια ολιστική προσέγγιση προστασίας του ανθρώπου, όπου η σωματική, η ψυχική και η κοινωνική ευεξία αντιμετωπίζονται ως αδιαίρετο σύνολο.
Η εργασία προσθέτει αξία στον άνθρωπο. Αξία, η οποία λειτουργεί θεραπευτικά έναντι της φθοράς της υγείας κατά την εργασία.
Η εργασία οφείλει να διασφαλίζει ευημερία, ισορροπία και ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Ασφάλεια και Υγεία, δεν σημαίνει μόνο απουσία ατυχήματος και τραυματισμού (ασφάλεια), αλλά παρουσία σωματικής, ψυχικής και κοινωνικής ευεξίας (υγεία).
Ευσέβιος Χατζηκώστας
Σύμβουλος Α&Υ και Εκπαιδευτής Επαγγελματικής Κατάρτισης στο ΚΕΚ
Quintessence Enterprises Ltd
